Batik Sri Lanka hấp dẫn ở chỗ một tấm vải có thể kể câu chuyện bằng cả màu đã nhuộm lẫn những đường được giữ lại. Nhìn từ xa, bạn thấy bố cục và mảng màu; tới gần, một nét nhỏ hoặc đường viền sáng lại khiến mắt dừng lâu hơn. Hiểu vài bước làm batik sẽ giúp chuyến ghé xem đồ thủ công thú vị hơn việc chỉ hỏi giá rồi chọn màu.
Không cần thuộc tên tất cả dụng cụ để bắt đầu. Hãy theo một câu hỏi đơn giản: người thợ đã làm cách nào để màu đi vào vùng này mà không tràn sang vùng bên cạnh? Từ câu hỏi ấy, lớp sáp, lần nhuộm và nét vẽ trên vải trở thành những phần dễ hình dung của một quá trình.
Ảnh bìa: người thợ cầm vải giữa các bể nhuộm tại Kandy, Sri Lanka năm 2013. Ảnh: Peter van der Sluijs / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0; cắt khung, thêm nhận diện, bản phóng tác theo cùng giấy phép.
Mục lục
Lớp sáp giữ lại điều gì trên tấm vải?
Batik là kỹ thuật nhuộm có dùng sáp để cản màu. Phần được phủ sáp được bảo vệ trong lần nhuộm đó, còn phần không phủ nhận màu nhuộm. Vì vậy, người làm không chỉ nghĩ về nét muốn nhìn thấy sau cùng; họ còn phải tính vùng nào cần giữ lại ở từng bước.
Trang giới thiệu quy trình trong triển lãm Ena de Silva mô tả việc chuyển mẫu lên vải, dùng dụng cụ như canting, cọ hoặc khuôn để phủ sáp, rồi nhuộm và loại bỏ sáp. Với mẫu nhiều màu, các bước phủ sáp và nhuộm có thể lặp lại. Đây là cách giải thích nguyên lý; chi tiết thực hiện còn tùy mẫu và cách làm của từng xưởng.
Hãy thử nhìn một đường sáng chạy giữa hai mảng màu và tưởng tượng nó đã được giữ lại qua công đoạn nào. Bạn không cần kết luận ngay từ một chi tiết. Một câu hỏi về quá trình thường mở ra cuộc trò chuyện rõ hơn lời nhận xét chung “hoa văn đẹp quá”.
Từ đầu dụng cụ tới một nét nhỏ
Ảnh dưới cho thấy bàn tay, đầu dụng cụ và những nét đang hình thành trên mặt vải. So với ảnh bể nhuộm ở đầu bài, góc nhìn này đưa bạn tới một công việc nhỏ hơn nhiều: theo một đường cong, dừng ở một điểm và nối nó với phần còn lại của mẫu.
Quan sát khoảng cách giữa các đường và cách chúng chuyển hướng quanh hình lớn. Có đoạn là viền, có đoạn là chi tiết nằm bên trong mảng. Bạn có thể chọn một khu vực nhỏ rồi lần theo nét bằng mắt, thay vì cố đọc toàn bộ tấm vải trong một lần nhìn.
Khi được xem làm trực tiếp, hỏi trước xem có thể đứng ở đâu và chụp ảnh hay không. Giữ khoảng trống cho người thợ thao tác và để họ quyết định lúc thuận tiện giải thích. Một khoảnh khắc tập trung vào bàn tay có thể thú vị hơn nhiều ảnh chụp vội toàn bộ căn phòng.
Nhuộm màu là một phần của câu chuyện
Các bể màu trong ảnh bìa nhắc rằng batik không chỉ là vẽ lên bề mặt. Tấm vải phải đi qua công đoạn nhuộm; màu cuối cùng liên quan tới cách những vùng vải được bảo vệ và tiếp xúc với thuốc nhuộm trong từng lần. Khi lớp sáp được bỏ đi, bố cục đã chuẩn bị dần hiện ra.
Bạn có thể hỏi một mẫu đã trải qua bao nhiêu lần nhuộm, hoặc màu nào được làm trước. Đừng dùng số màu nhìn thấy để tự khẳng định chính xác số công đoạn: câu trả lời cần tới người làm hoặc tài liệu của sản phẩm. Cùng một tông màu, các chi tiết nhỏ vẫn có thể dẫn bạn tới một quá trình khác với điều mình đoán ban đầu.
Các ảnh trong bài ghi lại Sri Lanka vào năm 2013 và 2015. Chúng giúp quan sát dụng cụ, không gian và tác phẩm ở những thời điểm ấy; nếu muốn tới một xưởng hôm nay, hãy kiểm tra thông tin tham quan trực tiếp với nơi đó.
Lùi một bước để nhìn bố cục batik Sri Lanka
Sau khi xem nét nhỏ, hãy lùi lại để nhìn cách các hình được xếp thành một cảnh. Trong tấm batik đỏ ở ảnh dưới, những hình người và voi nối với nhau theo chiều ngang. Mảng nền đỏ tạo một không gian chung để các chi tiết vàng, trắng và đen nổi lên.
Thử tìm hình khiến mắt bạn chú ý đầu tiên, rồi nhìn sang hai bên để xem nhịp lặp thay đổi ra sao. Một tấm dùng làm tranh treo có thể được đọc như một cảnh rộng; khi chuyển thành khăn hoặc áo, phần nhìn thấy và nếp gấp lại tạo trải nghiệm khác. Cách bạn dự định sử dụng cũng là một cách khám phá thiết kế.
Đừng tự gán tên lễ hội, nhân vật hay ý nghĩa tôn giáo chỉ vì một hình trông quen. Nếu người làm có thể kể về mẫu, hãy hỏi tên và nguồn cảm hứng của nó. Bạn sẽ giữ được câu chuyện cụ thể của tấm vải, thay vì mang về một lời giải thích do mình đoán.
Để một món đồ thủ công dẫn tới chuyến khám phá tiếp theo
Sri Lanka Tourism giới thiệu batik trong nhóm nghề thủ công truyền thống, cùng những loại hình như dệt tay và ren. Mỗi loại có cách tạo hình khác nhau; nhìn một tấm batik không có nghĩa bạn đã thấy hết sự đa dạng của hàng dệt trên đảo.
Nếu muốn nối câu chuyện thủ công với một buổi đi chơi, bạn có thể xem gợi ý khám phá Bảo tàng Quốc gia Colombo để tập cách quan sát chất liệu và chi tiết. Bài chọn quà lưu niệm Sri Lanka có câu chuyện giúp nghĩ tiếp về món đồ bạn sẽ dùng sau chuyến đi.
Điều đáng nhớ có thể chỉ là một nét cong bạn đã nhìn người thợ tạo ra, hoặc câu trả lời về một lần nhuộm. Khi biết thêm quá trình phía sau màu sắc, tấm batik trước mắt trở thành một tác phẩm để ngắm lâu hơn và kể lại cụ thể hơn.
